GG: fyrsta sluppin kom í 1872, ikki í 1882, sum sagt verður í sendingini.
Fiskivinnan skal skipast av nýggjum frá 1. januar 2018. Hetta hava vit hoyrt nógv um seinastu tíggju árini. Men hvørjar eru orsøkirnar til, at vit eru í eini nýskipanartilgongd júst nú. Og hvat er tað, kjakast verður mest um?
Hesir spurningar eru óloysiliga tengdir at øðrum hendingum seinastu hálvthundrað árini.
---
Fyrr var føroysk fiskivinnan púra fræls.
Í slupptíðini vóru næstan ongar avmarkingar - bæði á føroyska fiskiskapinum í eitt nú Grønlandi og Íslandi og á útlendska fiskiskapinum í føroyskum sjógvi.
Skipini ferðaðust víða um, øll kundu fiska allastaðni og so nógv tey høvdu hug at fiska.
Men, so kom heimspolitikkur upp í leikin. Alt broyttist í góð 30 ár eftir seinna heimsbardaga. Fleiri lond kravdu størri sjóøki, sum tey einsamøll kundu ráða yvir, og í 60'unum og 70'unum tók gongdin veruliga dik á seg. Í 1964 var føroyska fiskimarkið flutt út á 12 fjórðingar. Íslendingar boðaðu í 72 frá, at teirra fiskimark nú var 50 fjórðingar úr landi. Bara fýra ár seinni, í 76, fluttu íslendingar fiskimarkið út á 200 fjórðingar og Føroyar gjørdu tað sama 1. januar í 77.
Fáar hendingar eru so týdningarmiklar í fiskivinnusøguni, ja, í føroyskari søgu yvirhøvur, sum tá ið fiskimarkið fór út á 200 fjórðingar. Vit skulu aftur til avtøku einahandilsins í 1856, at bátsbandið var avtikið 1868, ella til fyrsta sluppkeypið í 1872 at finna líknandi stórhendingar.
Og tað er ikki løgið, at tey flestu halda hetta vera eina av størstu gávunum, sum Føroya fólk nakrantíð hevur fingið. Útlendingar høvdu troytt føroysku grunnarnar í nógv hundrað ár, og frá 1. januar í 77 høvdu hesir brádliga onga atgongd til eitt risastórt øki kring lítlu oyggjatjóðina - eitt sjóøki, sum er góð 99 prosent av øllum føroyskum øki tilsamans.
Men talan var um eitt tvíeggjað svør, tí samstundis sum útlendingar vóru tveittir úr føroyskum sjógvi, sluppu føroysku skipini ikki longur at fartast frá einum kendum miði til annað í Norðuratlantshavi, sum tey høvdu gjørt í nærum eina øld síðan slupptíðin byrjaði. Nú var føroyski flotin fangaður í egnum akvarium, sum fleiri hava tikið til.
Fiskaríku grunnarnir við Ísland, Vesturgrønland, New Foundland og aðrastaðni vóru ikki longur frítt atkomuligir hjá føroysku skipunum. Norðuratlantshavið var ikki longur spælipláss hjá føroyska flotanum - nú skuldi hann halda seg til sítt øki.
Og við eitt fekk politiska skipanin ábyrgd, sum hon ikki hevði havt frammanundan. Hon skuldi umsita avmarkaða fiskatilfeingið innanfyri 200 fjórðingamarkið. Og tað var ein avbjóðing, sum hvørki politikarar ella embætisverk megnaðu.
Ringt er at læra gamlan hund uppi at sita, sigur orðatakið. Veiðihugburðurin, bæði hjá politikarum og vinnurekandi, tók ikki hædd fyri, at tilfeingið nú var avmarkað. Hugburðurin fylgdi ikki nýggja geopolitiska veruleikanum eftir 77, og tað var ein av høvuðsorsøkunum til, at landið fór á húsagang fimtan ár seinni.
Árni Olafsson, skrivstovustjóri á landsskrivstovuni fyrst í 80 árunum, sigur í grein 19 frágreiðingini um 80 árini, at
"Í størri og størri mun fór føroyska fiskiøkið at gerast álitið, og tí var tørvur á at nýta tað so búskaparliga skynsamliga sum møguligt. Eg helt meg síggja, at at ein tann størsta forðingin fyri tí var sjálvur hugburðurin, ið enn var fargaður av teimum góðu gomlu døgunum, tá ið frítt var at fiska á øllum høvum."
Umfatandi stuðulin til fiskivinnuna og veðhald, sum landskassin lat privatum skipaíleggjarum í 80'unum, var greitt tekin um, at politiska skipanin var meira upptikin av at vaksa um flotan og veiðiorkuna enn at umsita fiskastovnarnar á burðardyggan hátt.
