102 - Iran w XX i XXI wieku

Kontynuuję rozmowę z Jackiem Kaflem na temat Iranu. Tym razem koncentrujemy się na wieku XX i XXI, a szczególnie na dwóch wojnach, które odbyły się w 2025 i tej z 2026 roku, która cały czas trwa. Kontekst współczesnych konfliktów (2025–2026) Rozmowa, zarejestrowana 3 czerwca 2026 roku, odbywa się w cieniu trwającej od ponad trzech miesięcy wojny, która rozpoczęła się 28 lutego 2026 roku. Jest to kolejna faza eskalacji po tzw. wojnie 12-dniowej, która miała miejsce między 13 a 24 czerwca 2025 roku. Tamten krótki konflikt został sprowokowany raportem Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, która stwierdziła, że Iran nie wypełnia zobowiązań nuklearnych, oraz ogłoszeniem przez Teheran budowy nowych instalacji wzbogacania uranu. Izrael zaatakował wówczas Iran, co ogłoszono sukcesem, m.in. z powodu wyeliminowania irańskich naukowców zajmujących się energią atomową. Jednak wybuch obecnej wojny stawia pod znakiem zapytania trwałość tamtego sukcesu. Przyczyny determinacji Iranu i program nuklearny Iran traktuje obecny konflikt jako wojnę egzystencjalną. W analizie Jacka Kafla pojawia się porównanie do teorii gier, a konkretnie do „gry w cykora” – Iran, mając więcej do stracenia, nie zamierza „skręcić kierownicą” i jest gotowy na ogromne straty cywilizacyjno-materialne, wykorzystując swoją sprzyjającą geografię. Logika dążenia do posiadania broni atomowej wynika z doświadczeń historycznych:

• Przykład Iraku: Upadek Saddama Husajna w 2004 roku pokazał Irańczykom, że brak broni nuklearnej umożliwił Zachodowi zniszczenie reżimu.
• Brak stabilności umów: Irańczycy nie chcą być zakładnikami zmian politycznych w Waszyngtonie (różnica między negocjacyjnym podejściem Demokratów a twardą linią Republikanów).
• Poczucie bezpieczeństwa: Broń atomowa ma być „asem w rękawie”, który zapobiegnie ewentualnemu atakowi i wymuszeniu zmiany władzy (regime change).

Rola liderów i polityka międzynarodowa Obecna wojna jest silnie powiązana z sytuacją wewnętrzną w USA i Izraelu:

• Donald Trump: Prezydent USA w swojej drugiej kadencji jest postrzegany jako bardziej radykalny. Istnieją spekulacje, że może dążyć do przedłużenia konfliktu, aby w trybie nadzwyczajnym pozostać u władzy dłużej niż przewiduje kadencja.
• Benjamin Netanjahu: Premier Izraela określany jest mianem „premiera wojennego”, dla którego trwanie konfliktu jest sposobem na utrzymanie poparcia i uniknięcie odpowiedzialności karnej.
• Sytuacja w Iranie: 28 lutego 2026 roku, na początku obecnej wojny, zabity został najwyższy przywódca Ali Chamenei. Władzę przejął jego syn, który jednak według niepotwierdzonych informacji jest ciężko ranny, co pogłębia chaos decyzyjny w Teheranie.

Wojna ta jest również postrzegana jako konflikt proxy – Iran otrzymuje wsparcie finansowe i zbrojne od Chin, podczas gdy Izrael jest wspierany przez USA. Według rozmówców Chiny mogą być największym beneficjentem tej sytuacji, obserwując, jak USA angażują ogromne środki w kolejny po Ukrainie konflikt. Społeczeństwo irańskie i perspektywy zmiany reżimu Mimo że rządy islamskie nie cieszą się powszechną popularnością, a w kraju dochodziło do krwawych protestów, agresywna retoryka USA (np. groźby Trumpa o „zmiecieniu cywilizacji irańskiej”) paradoksalnie może jednoczyć społeczeństwo wokół władzy w obliczu zagrożenia zewnętrznego. Iran to kraj o wysokich aspiracjach i dobrze wykształconym społeczeństwie (50% studentów to kobiety), co odróżnia go od wielu krajów arabskich. Jacek Kafel sceptycznie ocenia szanse na powrót monarchii (syna szacha), uważając to za mało prawdopodobny scenariusz. Przewiduje raczej, że wojna może zakończyć się do października 2026 roku (przed wyborami połówkowymi w USA), ale prawdopodobnie nie przyniesie ona poprawy losu przeciętnego Irańczyka, a jedynie wymianę starej gwardii na jeszcze bardziej radykalnych „twardogłowych”.