Tại Pháp tỷ lệ sinh đã có xu hướng giảm từ năm 2011. Tình trạng này càng trở nên đáng quan ngại hơn khi số liệu mới đây cho thấy lần đầu tiên số ca sinh thấp hơn số ca tử. Dân số Pháp vốn đã già hoá, đạt 69,1 triệu người, hiện vẫn tăng và chủ yếu nhờ vào nhập cư và xu hướng này sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới.
Để hiểu rõ về chủ đề này, RFI Tiếng Việt phỏng vấn nhà nhân khẩu học Gilles Pison, giáo sư danh dự tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia, cố vấn cho ban quản lý Viện Nghiên cứu Dân số Quốc gia (INED), và là tác giả của cuốn l’Atlas de la population mondiale (2023, Autrement).
Theo số liệu của Viện thống kê quốc gia Pháp (INSEE), vào năm 2025 tại Pháp, có 645.000 ca sinh, giảm 2,1 % so với năm 2024, và giảm gần 24% trong vòng 15 năm. Điều đáng chú ý là số ca tử vào năm 2025, lên tới 651.000. Đây là lần đầu tiên kể từ sau Đệ Nhị Thế Chiến, số người tử vong nhiều hơn số trẻ được sinh ra ở Pháp. Ông đánh giá thế nào về những con số này ?
Gilles Pison : Nguyên nhân chính là các thế hệ đông đảo thời kỳ bùng nổ dân số baby-boom (những người sinh ra từ năm 1946 đến 1974), hiện đang ở độ tuổi từ 50 đến 80. Trong những năm tới, họ sẽ già đi và lần lượt qua đời, do đó số ca tử vong sẽ tiếp tục tăng. Theo một dự báo mà tôi thực hiện cùng đồng nghiệp Laurent Toulemon hồi năm ngoái, số ca tử vong ở Pháp sẽ tăng thêm 200.000 ca vào năm 2050, kể cả trong trường hợp tỷ lệ tử vong tiếp tục giảm và tuổi thọ tiếp tục tăng.
Sự thay đổi này đưa Pháp vào nhóm các quốc có số ca tử vong vượt số ca sinh, tại châu Âu và tại các quốc gia thuộc Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD). Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa dân số Pháp sẽ giảm ngay lập tức, bởi hiện tại, cán cân di cư dương (số người nhập cư nhiều hơn xuất cư) vẫn bù đắp được thặng dư tử vong. Điều này dự kiến sẽ còn tiếp diễn trong nhiều năm tới.
Những yếu tố chính nào là dẫn đến tình trạng này?
Gilles Pison : Số ca sinh và tỷ lệ sinh ở Pháp đã giảm dần trong nhiều năm, nhưng không phải là sụt giảm đột ngột mà là giảm từ từ. Đây là xu hướng toàn cầu, nhất là ở các nước giàu thuộc OECD. Dù vậy, Pháp vẫn là quốc gia có tỷ lệ sinh cao nhất châu Âu, với mức 1,56 con/phụ nữ, cao hơn mức trung bình châu Âu từ 20-25%.
Nguyên nhân chính là ngày nay, phụ nữ trẻ đa phần vẫn muốn có con, nhưng đồng thời cũng muốn học tập, làm việc và có sự nghiệp. Khi khó cân bằng giữa công việc và gia đình, nhiều phụ nữ chọn trì hoãn việc sinh con. Thế hệ phụ nữ trẻ ngày nay không chấp nhận một cuộc sống mà họ phải hy sinh sự nghiệp, lo việc gia đình như các thế hệ trước đây. Do đó, những quốc gia có tỷ lệ sinh ổn định thường là nơi có sự phân chia công việc gia đình hợp lý giữa nam và nữ, giúp phụ nữ vừa làm việc vừa làm mẹ. Còn ở những nước phát triển, thu nhập cao, và bất bình đẳng giới vẫn còn lớn, như Tây Ban Nha, Ý, Hy Lạp hoặc các quốc gia Đông Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore, thì tỷ lệ sinh rất thấp, chỉ khoảng 1 con/phụ nữ.
Đọc thêmTỷ lệ sinh giảm kỷ lục: Vì sao dân Pháp không muốn sinh con ?
Như vậy có nghĩa là theo ông, tại những nước đó, bất bình đẳng giới cao, tỷ lệ sinh thấp, phụ nữ cần phải nỗ lực rất nhiều. Nếu xét trường hợp tại Pháp, bất bình đẳng giới ở Pháp có gì khác so với các nước châu Âu khác thế nào?
Gilles Pison : Bất bình đẳng giới tồn tại ở khắp nơi. Phụ nữ cùng trình độ, trách nhiệm vẫn bị trả lương thấp hơn nam giới, khó tiếp cận vị trí lãnh đạo và gánh vác nhiều việc nhà hơn. Tuy nhiên, ở Bắc Âu và Tây Âu, bất bình đẳng này ít hơn so với Nam Âu hoặc Đông Âu. Tỷ lệ sinh cũng cao hơn ở Bắc và Tây Âu. Dù đó chỉ là một phần, nhưng xu hướng chung là như vậy.
Ở Đông Á, dù xã hội hiện đại, vai trò truyền thống vẫn nặng nề với phụ nữ, khiến nhiều người trì hoãn cả việc kết hôn, sinh con.
Nhiều khảo sát tại các nước OECD, bao gồm Pháp, cho thấy những người rất lo lắng về tương lai, về biến đổi khí hậu hay kinh tế có xu hướng muốn có ít con hơn, nhưng sự khác biệt không lớn. Nói chung, dù mức độ lo lắng có ảnh hưởng chút ít, nhưng không phải yếu tố quyết định.
Chính sách gia đình ở Pháp có vai trò gì không? Có cần cải cách để thay đổi xu hướng hiện tại?
Gilles Pison : Pháp có chính sách gia đình, tiền thân là chính sách khuyến khích sinh, rất lâu đời, có từ sau Đệ Nhất Thế Chiến. Sau Đệ Nhị Thế Chiến, trọng tâm chuyển sang hỗ trợ các gia đình nuôi dạy con tốt hơn. Tại Pháp, các chính trị gia đều nhất trí rằng việc có chính sách hỗ trợ gia đình là điều tốt, việc giúp đỡ các gia đình nuôi dạy con cái là điều cần thiết. Chính sách này được duy trì ổn định qua nhiều năm, tạo ra sự tin tưởng rằng nhà nước luôn đứng sau hỗ trợ các gia đình. Điều này có thể góp phần giữ tỷ lệ sinh cao của Pháp, nhưng không thể xác định mức độ chính xác. Các nước OECD đều có chính sách tương tự, chỉ là ít lâu đời hơn.
Ông nghĩ như thế nào về các chính sách thưởng tiền cho các cặp đôi sinh con như ở một số nước gần đây ? Liệu có giải pháp nào khác để đảo ngược xu hướng hoặc hạn chế tác động của cú sốc dân số này không?
Gilles Pison : Đa số các nước có chính sách trợ cấp gia đình, nghỉ phép cho cha mẹ, hỗ trợ trông trẻ, v.v. Ở châu Âu, các nước Bắc và Tây Âu dành 3-4% GDP cho chính sách gia đình. Tuy nhiên, các biện pháp thưởng tiền một lần để khuyến khích sinh con chỉ có tác động ngắn hạn. Phụ nữ chỉ sinh sớm hơn dự kiến để nhận thưởng, tổng số trẻ được sinh không tăng thực sự. Chính sách gia đình chỉ hiệu quả khi được duy trì lâu dài, ổn định.
Hiện nay, liệu nhập cư có được coi là một giải pháp cần thiết để duy trì dân số ở Pháp hay không? Và liệu tỉ lệ sinh cao hơn ở Pháp có phải do nhập cư?
Gilles Pison : Hiện Pháp có khoảng 11% dân số là người nhập cư, nghĩa là sinh ra ở nước ngoài và đang sống tại Pháp. Tuy nhiên, các nước Bắc và Tây Âu cũng có tỉ lệ nhập cư tương tự, thậm chí cao hơn. Ở Trung và Đông Âu, tỉ lệ này mới thấp do lịch sử chính trị. Nhập cư có góp phần vào số ca sinh, nhưng tác động khiêm tốn. Năm 2021, phụ nữ nhập cư ở Pháp có mức sinh 2,3 con/phụ nữ, phụ nữ bản địa là 1,7, trung bình chung là 1,84. Như vậy, nhập cư chỉ nâng tỷ lệ sinh lên một chút, không phải là yếu tố quyết định khiến Pháp cao hơn các nước khác.
Ý kiến của ông ra sao khi các đảng cực hữu hiện sử dụng số liệu này để phản đối nhập cư?
Gilles Pison :Điều này không phải là mới. Cách đây một thế kỷ, giữa hai cuộc thế chiến, Pháp từng tiếp nhận nhiều người nhập cư từ Bỉ, Ý, Ba Lan để bổ sung lao động sau chiến tranh. Khi đó, họ cũng bị phân biệt, bị gọi bằng những biệt danh miệt thị, thậm chí bị cáo buộc gây ra các vấn đề xã hội. Nhưng phần lớn số đó ở lại, con cháu họ ngày nay đã hoàn toàn hội nhập vào xã hội Pháp. Như vậy, lịch sử lặp lại, những lời lẽ chống nhập cư gần như không thay đổi, nhưng rốt cuộc, nhập cư vẫn góp phần xây dựng dân số và kinh tế nước Pháp. Pháp, cũng như Mỹ, là một quốc gia di dân lâu đời, dù đối mặt với những luận điệu trái chiều qua nhiều thế hệ.
