Trời nắng như đổ lửa trưa hè giữa tháng Tám, những chiếc xe ô tô dần dần tiến vào Trung tâm CAFI ở Sainte-Livrade-sur-Lot, nơi tiếp nhận hơn một nghìn người hồi hương từ Đông Dương sau năm 1956. Trung tâm hiện trở thành điểm “hành hương”, thành nơi “về quê” của rất nhiều thế hệ con cháu. Dịp nghỉ lễ 15/08 hàng năm tại CAFI cũng trở thành điểm hẹn của người dân trong vùng đến khám phá ẩm thực Việt và âm nhạc.
Ông Du (tên đã được thay đổi), gần 70 tuổi, ngồi dưới gốc cây thông, cởi trần, tay cầm quạt phẩy phẩy vì không thể ở trong ngôi nhà mái tôn hầm hập dưới cái nóng 40°C. Nhà của ông, giống như những ngôi nhà khác trong “căng” (“camp” - trại), được xây cách đây hơn 10 năm sau một vụ hỏa hoạn. Đằng sau vẫn còn bốn dãy nhà cũ : Một dãy nhà bị bỏ hoang, như sắp sập, ba dãy còn lại được sử dụng làm nhà nguyện, hội trường, trụ sở hội CEP-CAFI… Những di tích này trở thành biểu tượng của Trung tâm Tiếp nhận Người Pháp từ Đông Dương (Centre d’Accueil des Français d’Indochine, CAFI). Nhưng thực ra, những người hồi hương từ Đông Dương, như ông Du, chưa từng được sống ở đó.
“Cái “căng” cũ bị phá hết, chắc 15 năm rồi. Nhiều người Tây không có biết, nhìn vào đây (bốn dãy nhà còn lại), họ tưởng trước đây mình ở thế này. Nhưng không đúng.Mấy người ở trong những dãy nhà đó là làm văn phòng. Ở bên trong, có cái couloir (hành lang), có nhiều buồng, nghe nói còn cả nhà tắm luôn. Mấy cái cửa sổ ở dãy nhà đó thấp. Mấy người làm cho nhà nước thời đó có quyền ở đây.
Còn cái trại của mình bị phá hết, đâu phải thế này. Ở trại cũ đấy, cửa sổ ở trên cao. Mình nhòm thấy giời thôi, không thấy ai hết. Nhà mình khổ tại vì có cái cầu tiêu ở ngoài, nó cao lắm, nó che hết cửa sổ, thế nên mình ở trong tối. Bác sĩ bảo ở thế không tốt cho đầu óc.Không có cầu tiêu. Cầu tiêu ở ngoài. Không có nhà tắm. Đi tắm ở ngoài phải trả tiền. 50 xu thời xưa, chắc tương đương bây giờ là mấy euro. Nhà đấy, tường cũng như thế này thôi (tường đơn, giống dãy nhà còn lại), không có lớp chống lạnh. Rét lắm, lạnh lắm ! Không có cách nào sưởi ấm được.
“Người gác đền”
Ông Du như người coi đền, ông biết mọi chuyện lớn, bé xảy ra trong trại, trại thay đổi như thế nào cho đến hiện nay. Trung tâm CAFI ở Sainte-Livrade-sur-Lot chủ yếu dành cho những gia đình mẹ đơn thân.
“Trước đấy, lúc mình đến đây đó, nhiều “pa” (bố) ốm, chết, chỉ còn các mẹ. Mẹ mình thì nghèo, phải đi hái đậu để có tiền nuôi mình, đi hái mận, đi hái đủ hết. Rồi mấy bà cụ không biết tiếng Tây, dạy mình thế nào được, thế là mình đi học lỏm. Ở đây có CIMAC, giống như một hiệp hội (association), đến đó học. Tại vì bố mẹ, anh em, có người thì đi làm ở Paris, thì mấy đứa trẻ ở đây không biết làm thế nào, tự sống thế. Thời trước trong “căng” có nhiều người nghèo lắm, có một chút tiền để sống, nghe nói là Nhà nước cho mà không có đủ”.
Điều kiện sống trong trại như kỷ luật nhà binh. Ngoài việc đi học ở trường trong thành phố, muốn đi xa phải xin phép, trừ khi đến tuổi trưởng thành. Các mẹ, hầu hết không biết tiếng Pháp, không người thân, chỉ biết lủi thủi nuôi con. Đến khi con lớn, một số người tự tin ra khỏi trại để đi làm ở các thành phố lớn lân cận, chủ yếu là Bordeaux, Toulouse…
Ông Du từng làm việc 8 năm ở Paris, sau đó trở về chăm mẹ già. Số gia đình Đông Dương sống trong trại cũng thưa dần. Ông Du đếm từ khoảng 90 gia đình Việt Nam, hiện giờ còn khoảng 15-20 nhà. Khu vực này hiện là khu nhà xã hội nên có nhiều gia đình Pháp sinh sống : “Ở đây có nhiều người sống một mình lắm, tại con cháu đi hết. Các cụ ngày xưa giờ còn ba, bốn cụ bà, cụ ông. Có người về thăm, về đây giống như ngày hôm nay này. Họ làm sự kiện này hay. Mấy người ngoài phố thích lắm, vào đây buổi đêm vui lắm. Mấy người lai trước ở đây, trong đó có nhiều người bây giờ ở Paris, thì trở về gặp lại nhau, rồi cho nhau số điện thoại để hỏi thăm nhau”.
Để ký ức không bị mai một theo thời gian
Hội CAFI là “những người ở Paris” mà ông Du nhắc đến. Hội đấu tranh để những người Pháp hồi hương từ Đông Dương phải được Nhà nước Pháp ghi công và bồi thường. Dự luật đã được thông qua ở Hạ Viện và đã được chuyển lên Thượng Viện chờ thảo luận và phê chuẩn. Những thay đổi trong chính phủ Pháp vào từ tháng 09/2025 đã trì hoãn mọi việc.
Ngày hội được tổ chức dịp 15/08 trở thành truyền thống hàng năm, được truyền thông địa phương và người dân quan tâm. Con cháu, hậu duệ thế hệ thứ ba, thứ tư không biết nói tiếng Việt, đều trở về hội ngộ. Để họ hiểu hơn về lịch sử, nguồn gốc gia đình, hội CEP-CAFI tổ chức nhiều sự kiện để tất cả cùng có thể tham gia : một buổi lễ tại nhà nguyện, một buổi lễ cầu siêu ở chùa - hai địa điểm chỉ cách nhau vài chục mét, một lễ đặt vòng hoa ở đài tưởng niệm ông bà, cha mẹ, người thân đã qua đời ở CAFI.
Trong hội trường là một triển lãm nghệ thuật gồm tranh ảnh, sáng tác của ông Albert Vandjour, có ông nội là người Hồi giáo Tamil (Pondicherry ở Ấn Độ) và bà nội là người Việt theo đạo Phật. Triển lãm “Tôi nhớ 60 năm cuộc đời” được chia ra làm bốn giai đoạn, rất giống với nhiều thanh niên từng sống trong trung tâm :
“Tại sao trong phần đầu tiên, tôi chỉ thể hiện chiến tranh? Bởi vì tôi chỉ biết đến chiến tranh. Tôi chỉ biết đến sự chiếm đóng của Nhật Bản, Chiến tranh Đông Dương. Sau đó, tôi đi nghĩa vụ quân sự ở Algérie. Phần đầu tiên gồm những tác phẩm thể hiện cuộc sống của tôi ở Việt Nam. Phần thứ hai là cuộc sống của tôi với cha mẹ, cuộc sống của họ. Phần thứ ba là cuộc sống tôi ở Pháp. Và phần thứ tư là cuộc sống với bạn bè - cuộc sống xã hội của tôi.
Tại sao tôi lại đưa cuốn sách bị đốt cho chủ đề “Lễ hội của những đứa trẻ lưu lạc” ư ? Bởi vì lúc sống ở Đông Dương, tôi liên tục chứng kiến chiến tranh và những người di tản. Vì vậy, tôi không được đến trường, được học hành một cách bình thường. Cho nên tôi thể hiện cuộc sống đó như một cuốn sách bị đốt. Ở một số nơi, khi một cuốn sách bị đốt, nó tượng trưng cho sự hủy diệt tri thức, sự mất mát kiến thức”.
Ông Albert Vandjour cũng là một trong những người ghi lại và bảo tồn ký ức của trại CAFI ở Sainte-Livrade sur Lot. Bức ảnh đầu tiên về những người đầu tiên đến Sainte-Livrade là do cha và anh trai của ông chụp lại. Sau đó, đến lượt ông chụp lại toàn bộ những dãy nhà trong doanh trại cũ được cải tạo thành nhà cho những người hồi hương Đông Dương. Khác với một số bạn bè đồng lứa, ông Albert Vandjour lại thấy may mắn đến được Sainte-Livrade dù cuộc sống không hề dễ dàng vì theo ông, ông “thoát được chiến tranh, không phải chứng kiến cảnh đầu rơi, máu chảy khi mới chỉ 12-13 tuổi ở Hải Phòng”. Bị thiệt thòi vì thời gian thất học do bom đạn ở Hải Phòng, ông đã theo học nghề mộc, để thỏa đam mê đúc, tạc mà sau này được ông phát triển thành sự nghiệp nghệ thuật.
Trở về nguồn cội
Rất nhiều người lần đầu tiên đến ngày hội CAFI khám phá cuộc sống của cha mẹ họ như vậy. Thời gian sống ở trại trở thành bí mật theo cha/mẹ sang thế giới bên kia. Họ chỉ nhớ mang máng hoặc phát hiện ra sự tồn tại của CAFI nhờ vào giấy tờ, tài liệu còn sót lại. Rồi tò mò đưa họ đến Sainte-Livrade. Từ không quen biết, họ tìm được một tiếng nói chung, đồng điệu.
Không ai nghĩ những người con lai mắt xanh, tóc vàng, ngồi bên chiếc dài ngoài sân lại có thể rôm rả bàn về bún bò Huế, bún đậu, dồi mắm tôm, trứng vịt lộn... Đó là hương vị đậm chất Việt trong món ăn của các mẹ và được họ truyền lại cho con cháu sau này. Một số người mang bánh làm ở nhà đến chia sẻ. Những người “cũ” xắn tay áo, như ba phụ nữ đang luôn tay trong bếp chuẩn bị những món ăn để bán gây quỹ : “Tôi sống ở Bias, đây là lần thứ hai tôi tham gia làm cơm. Daniel (chủ tịch hội CEP-CAFI) nhờ tôi tới và thế là tôi ở đây. Đối với chúng tôi, việc này rất quan trọng, cho cha mẹ của chúng tôi”. “Bữa ăn hiệp hội là để gây quỹ cho CAFI để có thể tiếp tục duy trì hoạt động của hội và để mọi người không quên”.
Vấn đề công trình tưởng niệm trở thành chủ đề bất đồng giữa hội CEP-CAFI và thành phố Sainte-Livrade, chủ sở hữu mảnh đất. Cùng với Hội cựu chiến binh Pháp (ONAC) tỉnh Lot-et-Garonne, họ muốn biến quần thể thành một bảo tàng lớn về tất cả các cuộc chiến tranh thế giới, trong đó có chiến tranh Đông Dương. Ông Gabriel Pichon, chủ tịch hội ONAC, giải thích với RFI Tiếng Việt :
“Dự án này không nhằm mục đích kìm hãm CAFI, mà ngược lại, nâng CAFI lên tầm cao hơn so với hiện nay. Tại sao? Bởi vì khi tiến hành một cuộc khảo sát ở tỉnh Lot-et-Garonne và đề cập đến CAFI, 85% hoặc thậm chí 90% người dân không biết CAFI là gì. Vì vậy, khi người dân, khách du lịch và học sinh đến đây, tất nhiên là họ sẽ thăm bảo tàng tưởng niệm, nhưng họ cũng sẽ biết chính xác CAFI là gì. Xét về nghĩa vụ tưởng nhớ, tôi nghĩ điều đó vô cùng quan trọng”.
Tuy nhiên, theo hội CEP-CAFI, “nơi này không liên quan gì đến chiến tranh. Đây là một địa điểm lịch sử dành cho những người hồi hương từ Đông Dương”. Họ cũng sợ một dự án sẽ lại bị bỏ lửng, như từng xảy ra với công trình tưởng niệm trực tuyến - trang web CAFI mémoire et histoire (CAFI ký ức và lịch sử) - với chi phí 140.000 euro nhưng từ đó không hề được cập nhật, không thu hút được người quan tâm. Bà Nina, phó chủ tịch hội CEP-CAFI, giải thích :
“Chúng ta đang gặp vấn đề : Chính quyền thành phố Sainte-Livrade chưa khởi động bất kỳ dự án nào nên không thể nhận trợ cấp và cũng không thể trợ cấp cho hội. Chúng ta không thể làm gì và bị bế tắc về công trình tưởng niệm. Chúng ta có tiền tài trợ từ các quỹ khác nhau, từ bộ Quân Lực, các công ty tư nhân như Tang Frères và rất nhiều người sẵn sàng giúp đỡ, nhưng chúng ta bị cản trở vì không có dự án. Dự án khu tưởng niệm phải được thông qua. Chúng tôi đã đệ trình đề xuất của mình”.
Sự bất đồng kéo dài nhiều năm làm trì hoãn công việc trùng tu những tòa nhà đã xuống cấp. Nhiều cuộc họp đã được tổ chức nhưng các bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung.
